هنر نزد ایرانیان است و بس

از مهرابه تا محراب

آیین مهر پیشینه ای بیش از ۷۰۰۰ سال دارد.خاستگاه آن ایران(به ویژه سرزمین آذربایجان)بوده و ازآنجا به آسیای صغیر(ترکیه کنونی) و سپس یونان و روم و از آنجا به تمام اروپا(به ویژه آلمان و اتریش و مجارستان کنونی و نیز انگلستان)رسیده است.آیین مهر پس از به جاگذاشتن اثری عمیق در بینش و فرهنگ جهانیان(به ویژه فرهنگ ایرانی و نیز دین مسیحیت)٬ کم کم از صحنه جهانی محو شد(در مشرق زمین٬به ویژه در ایران پس از گسترش اسلام و در اروپا با قتل عام وحشیانه محسیحیان)ولی امروزه میتوانیم اثر آن را در صوفی گری و عرفان ایرانی به گونه ای دیگر مشاهده نماییم.

اصول آیین مهر بر پایه پرستش یک زن خدا به نام میترا و فرزند او مهر(خورشید)استوار می باشد.داستان از اینجا آغاز میشود که میترا به صورت باکره٬ مهر را به دنیا می آورد و او پا به جهان می گذارد.داستان آفرینش مهر به صورت بیرون آمدن مهر از گل نیلوفر در تندیسهای به دست آمده نمایش داده شده است.او چون کودک است و ضعیف٬ با برگ انجیر خود را می پوشاند و با خوردن میوه های درختان نیرومند میشود.چون به جوانی می رسد٬ روزی گاوی را دیده و شاخهایش را می گیرد و سوار بر گاو میشود.گاو میگریزد٬اما کلاغ جای او را به مهر نشان میدهد و سگ وی جایش را پیدا میکند.مهر٬گاو را به غار برده و قربانی می سازد که از خون این گاو زمین بارور گشته و گندم می روید.جانوران اهریمنی(درآیین مهر)٬همچون مار و عقرب و مورچه برای جلوگیری از ریخته شدن خون گاو بر زمین و بارور شدن آن به سوی گاو هجوم برده و خون و جهاز تناسلی گاو را میمکند٬ولی ماه نطفه گاو را پاک کرده و از این نطفه٬حیوانات اهورایی به وجود می آیند.روح گاو که به وسیله سگ وفادار مهر حمایت میشود٬به آسمانها رفته و در آنجا حامی روح رمه ها میگردد.بعد از این است که مشیا و مشیانی(آدم و حوای میترایی-ذرتشتی)٬به وجود می آیند.

اهریمن برای از بین بردن هر آنچه میترا و مهر به وجود آورده٬از هیچ کاری فرو گذاری نمیکند.اما مهر که همه جا مدافع راستی و پاکی و دادگری است٬به رویارویی با اهریمن میپردازد.

نخست اهریمن٬ قحطی در روی زمین پدید می آورد٬اما مهر با فروبردن نیزه اش درون صخره ای٬ آب را از درون آن صخره جاری میکند و رودخانه ها و دریاها را پدید می آورد و موجودات روی زمین را نجات می دهد.اهریمن سیل ایجاد میکند٬اما مهر به انسانها میاموزد تا چگونه قایقی بسازند و خود و رمه هایشان را نجات دهد.اهریمن آتش سوزی بزرگی به راه می اندازد که این نیز به تدبیر مهر خاموش میگردد.

سرانجام مهر٬با به پایان رساندن وظیفه بزرگ خویش٬ شام آخر را با دوستانش میخورد و به سوی آسمان عروج میکند و با خورشید یکی میشود.از این رو بود که مهرپرستان برای نیایش مهر٬خورشید را نیایش میکردند و از همین روست که در فرهنگ کهن ایرانی٬خورشید با نام مهر یکی دانسته شده و بسیار گرامی داشته میشود.چنان که واژه هایی چون مهربانی٬مهرورزیدن و ...که همگی مترادف با گرم و دلچسب بودن و نیز عشق ورزیدن می باشند٬همگی برگرفته از نام مهر و خورشید می باشند.

پس از گسترش دین ذرتشت٬ میترا به صورت یکی از ایزدان درآمد و به اصطلاح به عنوان یکی از معاونان اهورامزدا در تمشیت و تنظیم امور جهان ظاهر شد.میترا در دین ذرتشت به عنوان ایزد آب و زیر نام آناهیتا یا ناهید معرفی شد.

زمان به دنیا آمدن مهر

فرزند میترا٬ یعنی مهر در آخرین شب پاییز٫یعنی ۳۰ آذر به دنیا می آید و نیاکان ما از روزگاران بسیار کهن٬این شب فرخنده را به عنوان شبی که تاریکی(سمبل سرما٬تاریکی و اهریمن) به پایان می رسد و مهر یا همان خورشید یا همان روشنایی(سمبل راستی٬پاکی و زندگانی) به دنیا می آید٬به عنوان شب تولد مهر یا همان یلدا٬ جشن گرفته اند و خواهند گرفت و خود سمبلی از یگانگی کهن مردمان این مرز و بوم به شمار می رود. 

شود.

چهار عنصر مقدس

معمولاْ همه ما  چهار عنصر مقدس طبیعت را میشناسیم.آب وآتش و باد و باران همه از عناصر اصلی پدید آورنده جهان هستی و در نتیجه مقدس آیین مهر هستند.از همین رو بود که در فرهنگ کهن ایرانی عدد ۴ به عنوان عددی ویژه درآمد.چنانکه ۴ بیانگر ۴جهت اصلی زمین که با دو جهت پایین و بالا٬ ۶ جهت آفرینش را نشان می دهند.بر اساس چنین نگرشی بود که حتی در دوران گسترش آیین ذرتشت در ایران و برپاداشتن آتشکده ها،4تاقی به عنوان اصیلترین و کهن ترین فضای معماری ایرانی به وجود آمد.چنان که چهار تاق  و چهار ورودی آن نشانگر 4 جهت اصلی بوده و بر روی این 4 تاق گنبدی قرار می گیرد که نشان از آسمان دارد و درست در زیر مرکز این گنبد، آتشدان قرار می گیرد که کنایه از زمین می باشد.آتشی که بر روی زمین برافروخته شده است و بدین ترتیب افزون بر برآوردن نیازهای آیینی، باورهای خویش را نیز در فصایی که به وجود می آوردند،نشان می دادند.

7 سیاره

در آیین مهر، 7 سیاره قداست ویژه ای دارند.در واقع این سیارات ایزدانی بودند با نیروی بسیار و موثر در سرنوشت جهان هستی و انسان.چنین باورهایی سبب شده بود که هر یک از این سیارات را دارای صفات و مشخصاتی باشند و باور داشتند که روان هر فردی که از آسمان سرازیر می شود تا  در جسمی جایگزین گردد،ویژگی یکی از سیارات را به خود می گیرد. و هنگام مرگ نیز روح انسان از این 7 سیاره میگذشت تا به تدریج کاملاً سبک بار شده و به خورشید ملحق شود(جاودانگی).

همچنین هر کدام از این سیارات را موکل یکی از روزهای هفته دانسته و هر روز هفته را به نام یکی ار سیارات می نامیدند. سیارات عبارت بودند از:

کیوان- زحل، هرمزد- مشتری، بهرام- مریخ، مهر- خورشید، ناهید- زهره ،تیر- عطارد، و ماه.

روزهای هفته ایرانی عبارت بودند از:

شنبه:کیوان شید، یکشنبه: مهر شید، دوشنبه:مهشید، سه شنبه: بهرام شید، چهارشنبه:تیر شید، پنج شنبه: هرمزد شید و جمعه: ناهید شید. که البته شید همان خورشید می باشد.

لازم به یادآوری است که این روزهای هفته ایرانی حتی تا ده ها سال پس از ورود اسلام به ایران رواج داشت تا اینکه در زمان عباسیان، روزهای هفته کنونی جایگزین آن گشت.در روزهای هفته فعلی، .واژه شنبه عبری(یهودی) است و برگرفته شده از شبات(روز آخر هفته یهودیان) می باشد و جمعه نیز عربی است.

این 7 سیاره با مراحل 7 گانه آیین میترایی کاملاًٍ مرتبط بودند.

عدد 7 در میان یهودیان و مسیحیان و مسلمانان نیز جایگاه ویژه ای دارد.چرا که در تورات آمده که جهان در 7 روز خلق شد و در قرآن نیز آمده است که خداوند آسمان را در 7 طبقه آفریده است. از این روست که شمعدان 7 شاخه یکی از سمبلهای اصلی و مقدس یهودیان به شمار می رود.

در یونان باستان که به شدت تحت تاثیر فرهنگ ایرانی و آیین میترایی قرار داشت، خدایان المپ با یکی از این 7 سیاره انطباق داده میشد:سلن، هلیوس(خورشید)، آرس، هرمس، زئوس، آفرودیت و کرونوس.

عدد 7 در  معماری ایرانی خود را به صورت 7 دری های خانه های ایرانی به خوبی نشان می دهد که بعداً زمانی که از مراحل آیین مهر مینویسم، به این موضوع نیز اشاره خواهم کرد.

  12 برج آسمانی

12 برج آسمانی،یاران مهر بودند که در دین مسیح به صورت حواریون مسیح ظاهر گشتند و هر یک از ماه های ایرانی( که خوشبختانه هم اکنون نیز رواج دارد)، به نام یکی از این برجها شناخته میشود.

عدد 12 در میان یهودیان نیز به صورت 12 فرزند یعقوب( پدر تمام یهودیان) و در میان شیعیان نیز به علت وجود 12 امام، مقدس است.در میان ایرانیان کهن و حتی هندی ها( که نزدیکی ویژه ای با فرهنگ ایرانی دارند، گل نیلوفری به علت داشتن 12 گلبرگ جایگاه ویژه ای دارد. در تخت جمشید این گل از سوی مهمانان به پادشاه هدیه میشود(نقش برجسته ها). اما از همه جالب تر اینکه در حفاریهایی که در سایت تاریخی مسجد کبود بعمل آمد و در آن لایه های تاریخی 3500 سال پیش تبریز بیرون کشیده شد، سنگ هایی را درآنجا دیدیم که نقش گل نیلوفری بر روی آن نقش بسته بود .